Tale ved bautaen over motstandsmannen Olaf Moen, Lisleherad

– 60 års minne 8.mai 2004

av Svein Vetle Trae,
kaptein/områdesjef HV-03203

”Olaf Moen, fabrikkarbeider, Notodden, Telemark, født 13.05.1910, arrestert 19.05.1944, overført Victoria Terasse, henrettet 22.05.1944”.

Dette er den korte teksten som står i boka ”Nordmenn i fangenskap 1940-45”.

Men kven var Olaf Moen, kva var det han sto for og kvifor blei han henretta ? Det er desse spørsmåla eg skal gje svar på her.

Da tyskarane okkuperte Norge i april- og maidagane 1940, var dei snare til å hevde at dei kom som vener som skulle forsvare oss mot England. Dei fleste nordmenn gjennomskua denne løgna. Tyskarane blanda seg meir og meir inn i styringa av landet, kom med fleire og fleire restriksjonar, påbod og forbod, og sensur. Saman med tilhengarane sine i Nasjonal Samling prøvde tyskarane å nazifisere heile det norske samfunnet. Etterkvart blei razziar, fengsel og tortur det store trugsmålet for dei som ikkje ville følgje dei nye herrane.

Men normenn lot seg ikkje knekkje. Alt medan kampane raste i aprildagane 1940, bygde det seg opp ei motstandsvilje i det norske folk. Den norske heimefrontens kamp mot den tyske okkupasjonsmakta og lokale nazistar utvikla seg etterkvart frå ei enkel, passiv motstandsform til å begynne med, til ei skånsellaus, aktiv form etterkvart som frontane hardne til.

Under krigen blei det norske folk idelogisk sett delt i to: Den eine sida ville vera tru mot Konge, Regjering og demokratiet, og såg på den tyske okkupasjonen som eit brotsverk mot det norske folk. Den andre sida såg på tyskarane som Europas befriarar som skulle redde oss frå bolsjevismen (dvs. den russiske kommunismen) og britisk invasjon.

Nazistane meinte at folket dvs. nasjonen betydde meir enn kvart enkelt individ. Jamvel staten skulle vera underordna nasjonen.

Teoriar om ”den nordiske rase” blei hevda med djevelsk fanatisme.

Nasjonal Samling bygde opp avdelingar rundt seg etter militært mønster: Rikshird, Førerens Garde, Hirdmarine, Flykorpset, NSK, Kvinnehird, Gjentehird, Guttehird, Unghird, Unghird Marine og Germanske SS Norge.

Fleire av desse organisasjonane hadde medlemmar også her på Notodden.

Olaf Moen fra Lisleherad var 34 år i maidagane for 60-år sidan. Han hadde sitt daglege arbeid på Kunstsilkefabrikken (KUFA) eller ”Silken” som det heiter i daglegtale, og hadde vori nestformann i fagforeninga sidan 1942.

Han var med i Milorg og Kyrkjefronten i Lisleherad. I 1944 gjekk han rundt å advara ungdom mot AT dvs. tysk arbeidsteneste. ”Justisminister” Riisnes hadde planer om mobilisering av norsk ungdom til innsats på Austfronten. I fyrste omgang var det tale om fem årsklasser (18-23 år). Parolen frå Heimfronten til ungdommen var at registrering i AT var det samme som forræderi!

Resultatet av Moen og andre motstandsfolks arbeid var at ingen ungdom frå Notodden meldte seg til AT i mai 1944, dei fleste rømte til skogs og blei med i motstandsarbeidet som jegarar og kurerar.

Olaf Moen valgte side og var rak i ryggen sjølv om han visste om at det fanst angjevarar i lokalsamfunnet. Han kjente til at lektor Vindenes var angitt av ei gymnasjente med ivrige naziforeldre, at arbeidskameraten Enerstad var arrestert etter å ha blitt angitt for to haglegeværer til jakt som han hadde oppbevart i golvet på hytta. Han visste at Milorg-leiarane Andreas Pedersen og Ottar Haugland og ei rekke andre gode nordmenn i Notodden og omegn var angitt og arresterte av Gestapo, deriblant motstandskvinnene Alvhild Jørgensen og Liv Gohli. Han visste også at sønn til NS-ordførar og direktør ved Kunstsilkefabrikken, Bergsvik, hadde starta naziforening på Notodden før krigen og var med i Germanske SS Norge, og at ein lokal politimann på Svælgfoss rapporterte illegal virksomhet til den tyske ortskommendanten på Skoland, hauptmann Lierheimer.

Olaf Moen hadde lest ”kunngjøringa” som Die Reichskommisar fur die besezten norwegischen Gebiete, Joseph Terboven, kom med 23. mars 1941.

Den var slått opp på tavla i Storgata. ”Dømt til døden” blir den som driver med illegalt arbeid sto det på plakaten. Gjennom ”Dødstraff-forordningen” av 12. oktober 1942 blei straffa for motstandsarbeid ytterlegare skjerpa.

Sjølv om Olaf Moen visste alt dette, holdt han fram med motstandsarbeidet sitt. I motsetning til dei som gjekk inn i NS eller av feighet holdt seg heilt passive til nazifiseringa av landet, hadde Olaf Moen klare haldningar, og han bøygde seg ikkje for nazistanes terror og trugsmål.

Klokka 5.00 natt til 19. mai 1944 stoppa ein tysk militærbil anført av ein lokal angjevar, utanfor heimen til Olaf Moen i Lisleherad. Brørne Olaf og Arnfinn Moen blei brutalt revne ut av huset (dei kalla det ”Kåken”) og lenka saman. I nabolaget blei også Hans Dahle arrestert av Gestapo. Både Olaf og Hans var lagførar i Milorg. Ferda gjekk til Victoria Terasse i Oslo, der avhør og tortur venta. Ingen av dei sprakk. Men for å statuere eit eksempel blei Olaf Moen skoten ved Enebakkveien 22. mai 1944 etter å ha blitt ”dømt” av ein særdomstol fordi han hadde formidla nyheter og motarbeida arbeidstenesta. Olaf Moen blei berre 34 år gamal.

Hendinga gjekk hardt inn på gode nordmenn, ikkje minst her i Notodden-distriktet. Diktaren Olav J. Skogen var ein nær ven av Olaf Moen, og skreiv eit sterkt og gripande dikt som skildrar ein familie som blir råka av razzia.

…

Det som mange her ikkje veit er at mordet på Olaf Moen førte til ein hevnaksjon frå Heimefronten allereide 24.mai 1944. Klokka 08.20 blei tyskaranes løpegutt politiinspektør og major i Statspolitiet, Gunnar Lindvig, mannen som hadde leda ”særdomstolen” i Moen-saka, skutt ved Langaardsgate i Oslo. På brystet til den forhatte fanatisk nazisten blei det funne ein lapp med teksten ”Til hevn for Moen”. Heimefrontens signaliserte at nazistanes framgangsmåte ikkje ville bli tålt, og sendte seinare ut ei parole til overivrige nazipolitimenn at dei måtte vera forberedt på samme skjebne som Lindvig, dersom dei anga motstandsfolk.

Erfaringa frå krigen 1940-45 har lært oss at fred og fridom kjem ikkje reikande på ei fjøl. Norge var heilt uforberedt 9.april 1940 da verdas sterkaste krigsmakt, Tyskland, gjekk til åtak.

Historia lærer oss at det har vore ein kamp på liv og død for å taka vare på demokrati, ytringsfrihet, likeverd og kameratskap. Ei demokratisk styreform er grunnlaget for ei samfunnsutvikling med rett til utdanning og arbeid, helsestell, natur- og miljøvern, hus og heim, og ei innhaldsrik fritid. Goder som vi i dag tek som heilt sjølvsagte.

Da Stortinget i 1946 bestemte å opprette Heimevernet var det for å ha ein militær styrke i lokalsamfunna som på kort varsel kunne rykke ut i fred, krise og krig. Heimevernet skulle også hjelpe til ved leiteaksjonar, flaum og skogbrannar.

Heimevernet blei i likhet med Milorg bygd opp av lokale folk med forankring på grasrota. ”Heimevernet overalt, alltid !” – har vori slagordet.

Som leiar av Notodden og Hjartdal Heimevernsområde er eg stolt over å kunne føre vidare dei ideala og haldningane som Olaf Moen sto for. Også i dag må vi vera på vakt mot nynazisme, terror og vold.

I djup respekt minnast vi i dag Olaf Moens innsats under krigen for eit fritt Norge!